ÔNG LÃO ĐÁNH CÁ VÀ CON CÁ VÀNG

A. PHẦN TRUYỆN:

Ngày xưa có hai vợ chồng ông lão đánh cá ở với nhau trong một túp lều nát trên bờ biển. Ngày ngày chồng đi thả lưới, vợ ở nhà kéo sợi.

Một hôm người chồng ra biển đánh cá. Lần đầu kéo lưới chỉ thấy có bùn; lần thứ hai kéo lưới chỉ thấy cây rong biển; lần thứ ba kéo lưới thì bắt được một con cá vàng. Con cá cất tiếng kêu van:

- Ông lão ơi ! Ông hãy thả tôi trở lại xuống biển tôi sẽ xin đền ơn ông, ông muốn gì cũng được.

Ông lão ngạc nhiên, nhưng rồi cũng thả con cá xuống biển và bảo:

- Trời phù hộ cho ngươi ! Ngươi trở về biển khơi mà vùng vẫy. Ta không đòi gì cả, ta cũng chẳng cần gì.

Về nhà, ông lão đem câu chuyện kể cho vợ nghe. Mụ vợ mắng:

- Đồ ngốc ! Sao lại không bắt con cá đền cái gì ? Đòi một cái máng cho lợn ăn không được à? Cái máng nhà đã gần vỡ rồi!

Thế là ông lão đi ra biển. Biển gợn sóng êm ả. Ông lão gọi con cá vàng. Con cá bơi lên hỏi:

- Ông lão ơi ! Ông cần gì thế ?

Ông lão chào con cá và bảo:

- Cá ơi! Giúp tôi với! Mụ vợ tôi nó mắng tôi và càu nhàu mãi làm tôi không ở yên được. Mụ ấy đòi một cái máng lợn ăn mới. Máng nhà tôi đã sứt mẻ rồi.

Con cá vàng trả lời:

- Ông lão ơi! Đừng băn khoăn nữa. Cứ về đi. Tôi sẽ giúp ông. Ông sẽ có một cái máng mới.

Ông lão về đến nhà thì mụ vợ đã có một cái máng mới thật. Nhưng mụ vợ lại quát to hơn:

- Đồ ngu! Đòi một cái máng thật à? Một cái máng thì thấm vào đầu? Đi tìm lại con cá và đòi cho một cái nhà rộng.

Thế là ông lão lại đi ra biển. Biển xanh đã nổi sóng. Ông lão gọi con cá vàng. Con cá bơi lên hỏi:

- Ông lão ơi ! Ông lão cần gì thế ?

Ông lão chào con cá và nói:

- Giúp tôi với, cá ơi ! Mụ vợ tôi nó mắng nhiều hơn và không để tôi yên chút nào. Mụ đòi một toà nhà đẹp.

Con cá vàng lại trả lời ông lão:

- Ông lão ơi ! Đừng băn khoăn quá. Thôi hãy về đi. Tôi kêu trời phù hộ cho, ông lão sẽ được cái nhà rộng và đẹp.

Ông lão trở về túp lều của mình, chẳng thấy lều đâu mà chỉ thấy trước mặt một ngôi nhà đẹp, có cổng lớn bằng gỗ lim, trong ngoài sáng sủa, có lò sưởi, quét vôi trắng xoá, và mụ vợ đang ngồi bên cửa sổ.

Mụ thấy ông lão về lại mắng như tát nước vào mặt:

- Đồ ngu! Ngốc sao ngốc thế! Đòi một cái nhà thôi à? Trời ! Lại tìm con cá ngay và bảo nó rằng tao không muốn làm một mụ nông dân quèn, tao muốn làm nhất phẩm phu nhân kia.

Ông lão lại lóc cóc ra biển. Biển xanh nổi sóng dữ dội. Ông lão gọi con cá vàng. Con cá bơi lên hỏi:

- Ông lão cần gì thế, ông lão ơi!

Ông lão chào con cá và trả lời:

- Giúp tôi với, cá ơi! Mụ vợ tôi lại phát khùng lên, nó chẳng để tôi yên chút nào. Bây giờ nó không muốn làm nông dân nữa mà muốn làm một bà nhất phẩm phu nhân.

Con cá vàng lại trả lời:

- Ông lão ơi! Đừng lo lắng quá. Trời sẽ phù hộ ông lão.

Ông lão lại trở về. Lão ngạc nhiên thấy trước một lâu đài to lớn, mụ vợ đang đứng trên thềm mình khoác áo lông, đầu cao, đội mũ nhiễu hoa, cổ quấn ngọc trai, tay đeo nhẫn vàng, chân đi giày đỏ. Chung quanh mụ kẻ hầu người hạ tấp nập, còn mụ thì luôn mồm quở mắng. Ông lão bảo mụ vợ:

- Kính chào bà phu nhân, chắc bây giờ bà đã thoả nguyện rồi chứ?

Mụ vợ mắng lão một thôi và bắt lão xuống quét dọn chuồng ngựa.

Được ít tuần lễ, mụ lại đâm ra giận dữ, mụ bắt ông lão đi tìm con cá:

- Lão đi tìm con cá và bảo nó tạo không muốn làm một bà phu nhân nữa, tao muốn làm nữ hoàng kia.

Ông lão hoảng sợ kêu xin:

- Mụ nói gì vậy ? Mụ có lẫn không? Mụ đi chẳng biết đường đi, nói chẳng biết đường nói mà đòi làm nữ hoàng? Thiên hạ họ biết, họ sẽ cười cho.

Mụ vợ nổi trận lôi đình tát vào mặt ông lão:

- Mày cãi à? Mày dám cãi một bà nhất phẩm phu nhân à? Đi ngay ra biển nếu không ta sẽ cho người lôi đi.

Ông lão đành lủi thủi ra biển. Biển nổi sóng mù mịt. Ông lão gọi con cá. Con cá bơi đến hỏi:

- Ông lão ơi ! Ông lão cần gì thế?

Ông lão lão chào con cá và nói:

- Mụ vợ nhà tôi lại nổi cơn điên rồi. Nó không muốn làm bà nhất phẩm phu nhân nữa, nó muốn làm nữ hoàng.

Con cá trả lời:

- Thôi đừng lo lắng. Cứ về đi. Trời phù hộ lão. Mụ già sẽ là nữ hoàng.

Ông lão trở về thấy trước mặt là cung điện nguy nga, mụ vợ lão đã thành nữ hoàng đang ngồi ở bàn tiệc. Bọn thị vệ đang rót mời mụ những thứ rượu quý ở các nước phương xa và dâng cho mụ những thứ bánh rất ngon lành. Chung quanh lại còn có cả một đội vệ binh, gươm giáo chỉnh tề, đứng hầu. Ông lão trông thấy, hoảng sợ, cúi rạp xuống đất chào mụ vợ và nói:

- Kính chào nữ hoàng. Chắc bây giờ nữ hoàng đã thoả lòng rồi chứ?

Mụ vợ không thèm nhìn, ra lệnh đuổi đi. Bọn thị vệ xốc tới túm ông lão đẩy ra ngoài; bọn vệ binh cũng chạy đến tuốt gươm doạ chém. Nhân dân không rõ đầu đuôi, cũng chạy lại chế giễu ông lão và bảo: “Đáng kiếp! Có thế mới sáng mắt ra, bận sau đừng thấy người sang bắt quàng làm họ nữa!”.

Được ít tuần, mụ vợ lại nổi cơn thịnh nộ 4. Mụ sai đi bắt ông lão đến. Mụ bảo:

- Mày hãy đi tìm con cá, bảo nó tao không muốn làm nữ hoàng, tao muốn làm Long Vương ngự trên mặt biển để con cá vàng hầu tao và làm theo ý muốn của tao.

Ông lão không dám trái lời mụ. Ông lại đi ra biển. Một cơn giông tố kinh khủng kéo đến, mặt biển nổi sóng ầm ầm. Ông lão gọi con cá vàng. Con cá bơi đến hỏi:

- Ông lão có việc gì thế? Ông lão cần gì?

Ông lão chào con cá và nói:

- Cá ơi, giúp tôi với! Thương tôi với! Tôi sống làm sao được với mụ vợ quái ác này! Bây giờ mụ ấy không muốn làm nữ hoàng nữa, mụ muốn làm Long Vương ngự trên mặt biển để bắt cá vàng phải hầu hạ mụ và làm theo ý muốn của mụ.

Con cá vàng không nói gì, quẫy đuôi lặn sâu xuống đáy biển. Ông lão đứng trên bờ đợi mãi không thấy nó lên trả lời, mới trở về. Đến nơi, ông lão sửng sốt, lâu đài cung điện biến đâu mất. Trước mắt, ông lão lại thấy túp lều nát ngày xưa, và trên bậc cửa, mụ vợ đang ngồi trước cái máng lợn ăn sứt mẻ.

PU-SKIN kể

(Vũ Đình Liên và Lê Trí Viễn dịch).

B. PHẦN BÌNH GIẢNG:

Đây là một câu chuyện cổ dân gian Nga được nhà văn Puskin sáng tạo lại. Câu chuyện lên án những kẻ tham lam, những kẻ có lòng tham vô đáy mà lại bội bạc, bất nhân bất nghĩa vô cùng. Kẻ ác ở đây là mụ vợ ông lão đánh cá nghèo khổ.

Puskin đã mượn hình thức cổ tích để tạo dựng lại câu chuyện. Đó là “ngày xưa..” với hai nhân vật được kể là “hai vợ chồng ông lão đánh cá ở với nhau trong một túp lều nát bên bờ biển”. Công việc của họ là “ngày ngày chồng đi thả lưới, vợ ở nhà kéo sợi”. Công việc đó sẽ không có gì thay đổi nếu không xảy ra một cuộc gặp gỡ khác thường: cuộc gặp giữa ông lão đánh cá và con cá vàng - nói cách khác là ông lão bắt được con cá vàng. Đây không phải là một con cá bình thường mà là một con cá vàng; nó còn khác thường ở chỗ nó nói được, không những nó nói được mà nó còn hứa hẹn: “Tôi sẽ xin đền ơn ông, ông muốn gì cũng được” “Ông lão ngạc nhiên” bởi lẽ đánh cá thì nhiều song bắt được con cá biết nói thì đây là lần đầu tiên. Cho dù ngạc nhiên thì do bản tính hiền lành tốt bụng ông thả “con cá xuống biển” và bảo: “người trở về biển khơi mà vùng vẫy. Ta không đòi gì cả, ta chẳng cần gì”.

Câu chuyện tưởng thế là xong và khi trở về ông lão đem câu chuyện gặp gỡ con cá vàng kể lại cho bà vợ nghe như là một câu chuyện làm quà vậy. Bản thân ông cũng không lường được những gì sẽ xảy ra, còn bà vợ cũng bắt đầu hé lộ bản tính tham lam của mình và trước hết là “bắt con cá đền” một cái gì đấy. Thế là “mụ vợ mắng”, bắt ông lão đi “đòi một cái máng cho lợn ăn” vì “cái máng ở nhà đã gần vỡ rồi”. Đòi một cái máng là đòi một vật tầm thường, giá trị không đáng là bao và cũng chẳng ai trách móc cả. Vì thế “biển gợn sóng êm ả”. dường như biển cũng đồng tình. Còn ông lão vốn không muốn làm phiền cá, vì ông chẳng đã từng nói với cá là ông không cần gì và cũng chẳng đòi gì, nhưng vì “mụ vợ tôi nó mắng tôi và càu nhàu mãi làm tôi không ở yên được. Mụ ấy đòi một cái máng lợn ăn mới”. Cá vàng tỏ ra thông cảm với ông lão. Cá nói với ông: “Đừng băn khoăn nữa. Tôi sẽ giúp ông”. Ông lão trở về, yên tâm vì lời hứa của con cá vàng và yên tâm đã thỏa mãn được mụ vợ.

Ấy thế mà sự việc lại diễn ra không như ông lão nghĩ. Mụ vợ đang ngồi bên cạnh một chiếc máng mới. Điều này đối với mụ có nghĩa là con cá vàng kia có một khả năng đặc biệt, có thể giúp mụ thỏa mãn hơn nữa, mụ cần phải khai thác con cá vàng nhiều hơn nữa. Do đó, thái độ của mụ cũng giận dữ hơn, “mụ lại quát to hơn”: “Đi tìm lại con cá và đòi cho một cái nhà rộng”. Bởi theo mụ thì một cái máng chả thấm vào đâu”. Ông lão không chịu được lại đi ra biển. Thái độ của mụ vợ đã làm cho “biển xanh nổi sóng”. Biển đã bắt đầu tỏ thái độ. Ông lão sau khi chào hỏi con cá vàng đã kể lại: “Mụ vợ tôi nó mắng nhiều hơn và không để tôi yên chút nào. Mụ đòi một toà nhà đẹp”. Như vậy ước muốn một “ngôi nhà đẹp” để thay thế “túp lều nát” xem ra cũng hợp lý và có khả năng chấp nhận được. Bởi lẽ mọi cái hợp lý hợp tình đều có thể giải quyết được. Con cá vàng liền an ủi ông lão: “Đừng băn khoăn quá ! Thôi hãy về đi”. Tuy nhiên, một cái nhà tuy hợp lý hợp tình nhưng cũng nằm ngoài khả năng của cá, vì thế cá hứa với ông lão: “Tôi kêu trời phù hộ cho, ông lão sẽ được một cái nhà rộng và đẹp.

Như vậy con cá có thể tạo ra phép màu “cầu được ước thấy”, bởi vì đòi máng thì cá cho máng, đòi nhà thì cá vàng cho nhà. Lòng tham của mụ vợ vợ nổi lên, lòng tham không dừng lại ở mức độ cái ăn cái mặc, chỗ ở... mà còn hướng về danh lợi, địa vị nữa kia. Thế là mụ “mắng như tát nước vào mặt ông lão”: “Đồ ngu! Ngốc sao ngốc thế!... lại tìm con cá ngay và bảo với nó rằng tao không muốn làm một mụ nông dân quèn, tao muốn làm một bà nhất phẩm phu nhân kia”. Lòng tham của mụ vợ đã chuyển sang một cấp độ mới. Và biển cả cũng phản ứng: “biển xanh nổi sóng dữ dội dội”. Biểu hiện của biển cả là hình thức đánh giá lòng tham của mụ vợ. Còn ông lão ngoài việc “lóc cóc” đi ra biển cách đi cùng hàm ý phản ứng, nhưng không có cách nào khác, ông lão gặp cá vàng rồi trình bày với cá rằng: “mụ vợ tôi lại phát khùng lên, nó chẳng để tôi yên chút nào. Bây giờ nó không muốn làm nông dân nữa mà muốn làm một bà nhất phẩm phu nhân”. Cách nói và lời nói của ông lão đã hàm ý phản đối mụ vợ, đã tỏ thái độ bất bình. Con cá vàng cũng hiểu và nó lại động viên: “Ông lão ơi ! Đừng lo lắng quá. Trời sẽ phù hộ cho ông lão”. Chắc ông lão cũng nghĩ rằng cá vàng chỉ nói để an ủi ông thôi, và ông cũng nghĩ rằng mình đã làm xong những gì mà mụ vợ sai bảo. Vì thế, khi trở về trước những gì mắt thấy tai nghe thì ông lão “ngạc nhiên”: trước mặt ông là “một lâu đài to lớn”, mụ vợ thì đang “đứng trên thềm cao, mình khoác áo lông, đầu đội mũ nhiễu hoa, cổ quấn ngọc trai, tay đeo nhẫn vàng, chân đi giầy đỏ”, thật ra dáng một bà nhất phẩm phu nhân. Xung quanh là “kẻ hầu người hạ tấp nập”, còn mụ thì “luôn mồm quở mắng”. Thấy ông lão chào, mụ vợ chẳng những không đáp lại mà còn “mắng lão một thôi rồi bắt lão xuống quét chuồng ngựa”. Mụ đã quên phắt đi rằng ông lão là chồng mụ và là người đã có công giúp mụ đạt được mọi ước nguyện. Thái độ trở mặt lật lọng của mụ là thái độ bội bạc, thể hiện tính tráo trở của con người bất nhân, bất nghĩa. Ba sự việc, ba điều ước: cái máng - ngôi nhà - địa vị phu nhân đều diễn ra trong một khoảng thời gian ngắn, thời gian một ngày kể từ khi ông lão bất ngờ gặp được con cá vàng. Và cũng trong khoảng thời gian ấy lòng tham của mụ vợ không ngừng được bộc lộ ra, còn mức độ tham lam thì không ngừng gia tăng. Thái độ tàn nhẫn của mụ vợ cũng tăng dần theo sở thích theo lòng tham. Đồng thời, lòng tham đó còn dẫn tới hành động xấu xa của mụ vợ: mụ vợ trở thành nhất phẩm phu nhân thì mụ đuổi ông lão, bắt ông đi “dọn chuồng ngựa”. Đó là thái độ của kẻ vong ân bội nghĩa. Nhưng lòng tham của mụ không dừng ở đây mà còn được đẩy lên một mức độ cao hơn nữa.

Đó là sự việc xảy ra sau đó “ít tuần lễ”. Khung thời gian của sự việc được đẩy ra xa hơn tạo ra một nhịp độ tăng tiến nhằm miêu tả từ những góc độ khác nhau lòng tham vô đáy của mụ vợ ông lão đánh cá. Trước đây mụ phát khùng để đòi làm bà nhất phẩm phu nhân thì giờ đây mụ “đâm ra giận dữ”, bắt ông lão đi gặp cá để “bảo nó tao không muốn làm một bà nhất phẩm phu nhân nữa, tao muốn làm nữ hoàng kia”. Lòng tham của mụ vợ khiến ông lão “hoảng sợ” và chỉ rõ: “Mụ có lẫn không? Mụ đi chẳng biết đường đi, nói chẳng biết đường nói mà đòi làm nữ hoàng? Thiên hạ họ biết họ sẽ cười cho”. Như vậy ông lão rất biết bản chất của mụ vợ, biết rõ cả phẩm chất trí tuệ của mụ nữa. Ông lão vừa chế giễu vừa phê phán. Song mụ vợ cũng không vừa, mụ tỏ thái độ quyền uy của mụ bằng cách “nổi trận lôi đình” và “tát vào mặt ông lão” và đe doạ: “đi ngay ra biển nếu không tao sẽ cho người lôi đi”. Đó là những hành động trắng trợn, tàn nhẫn khiến cho “biển nổi sóng mù mịt” - biển cả cũng bất bình giận dữ. Còn ông lão thì bày tỏ thái độ của mình qua cách nói với cá vàng: “mụ vợ nhà tôi lại nổi cơn điên rồi. Nó không muốn làm bà nhất phẩm phu nhân nữa, nó muốn làm nữ hoàng”. Con cá lại an ủi ông lão: “Trời phù hộ lão”. Khi trở về ông lão thực sự hoảng sợ với những gì đang diễn ra trước mắt. Ông “cúi rạp xuống đất” mà chào “mụ vợ” của mình. Song “mụ vợ không thèm nhìn” lão mà “ra lệnh đuổi đi”.

Mụ vợ một mình hưởng giàu sang phú quý: bọn thị vệ thì “rót mời mụ những thứ rượu quý ở các nước phương xa và dâng cho mụ những thứ bánh rất ngon lành”, xung quanh có cả “một đội vệ binh gươm giáo chỉnh tề đứng hầu”. Hành động ra lệnh đuổi ông lão đi đã thể hiện thái độ bất nhân bất nghĩa của mụ vợ, thể hiện cách đối nhân xử thế bạc bẽo của mụ. Đó là một kẻ vô ơn, một con người bội bạc mà trời đất không dung thứ.

Lòng tham của mụ là lòng tham vô đáy, kể cả giàu sang lẫn quyền lực. Điều thể hiện và đòi hỏi tiếp đó của mụ: “mụ không muốn làm nữ hoàng” nữa mà mụ “muốn làm Long Vương ngự trên mặt biển để bắt con cá vàng phải hầu hạ và làm theo ý muốn của mự. Vì thế “mụ nổi cơn thịnh nộ” và “sai người đi bắt ông lão đến”. Thái độ tàn nhẫn của mụ vợ cũng như vẻ sát khí đằng đằng của mụ đã khiến “ông lão không dám trái lời”. Tuy nhiên lòng tham và thái độ đối xử tàn tệ, bội bạc của mụ đã khiến cho đất trời phản ứng quyết liệt: “Một cơn giông tố kinh khủng kéo đến, mặt biển lại nổi sóng ầm ầm”. Lòng tham của mụ vợ được thể hiện ở mức độ cao nhất: bắt cá vàng phải hầu hạ mụ, bắt cá vàng phải trở thành nô lệ của mụ, bắt cá vàng phải thực hiện theo các ý muốn của mụ. Lòng tham này quả là quá quắt, ngoài sức chịu đựng của tất cả. Lòng tham này thể hiện sự ngu dốt, hèn kém của mụ vợ. Và lòng tham đó không có điểm dừng, lòng tham đó đồng nghĩa với cái ác, có nghĩa là lòng tham đó phải bị trừng trị.

Cách trừng trị mụ vợ của con cá vàng diễn ra nhẹ nhàng: bằng một cái quẫy đuôi cá “lặn sâu xuống đáy biển”. Con cá “không nói gì”. Sự im lặng của con cá cũng là một cách trả lời. Đó cũng là một thái độ, một sự phủ nhận quyết liệt cái ác. Sự im lặng đó cũng giống với hình thức trừng phạt mà trời đất, mà con cá vàng đã giáng xuống đầu mụ vợ: trả lại hình hài xưa cũ của mụ, trả lại hình thức trước đây của mụ: cái lều nát, cái máng sứt mẻ, bên cạnh đó là bản thân mụ. Quả là một sự trừng phạt đích đáng dành cho những kẻ tham lam, bội bạc, bất nhân bất nghĩa./.

LÊ NGUYÊN CẨN

Nguồn: Phân tích – Bình giảng tác phẩm văn học nước ngoài (ở trường phổ thông cơ sở), Nxb ĐHQG Hà Nội, 2001.