Một nhân vật không thể thiếu trong thơ cho các em
Tôi rất ít khi gặp thấy một cái cây xấu, một bông hoa xấu, một cái quả xấu. Tôi tùng chú ý đến cái đẹp của một bông hoa và của cả một cảnh hoa, một vườn hoa. Có những bông hoa đứng riêng một minh đầu có đẹp. Nhưng kết lại thành chùm, nở thành một gian thì lại rất đẹp. Phải chăng đó là cái đẹp của tập thể, của đám đông?
Tôi cũng thường chú ý đến những dáng cây bị chặt, bị gãy. Chỉ sau một thời gian, hầu hết những cái cây gặp phải cảnh ngộ không may ấy đều đã tự tạo cho mình một vẻ đẹp khác, với những cảnh là mới, đường nét và hình khối mới. Nhiều khi tôi dùng lại ngầm chủng mà xúc động đến lạ lùng... Cái đẹp của thiên nhiên là một điều đã được con người khẳng định, nhưng tìm ra, nổi lên cho được hết cải vẻ đẹp ấy ở trong mọi khía cạnh không phải là chuyện cũ... Còn tự phong phủ của thiên nhiên thì có lẽ không gì có thể sánh được. Triệu triệu họ cây, từ cây rêu bé như cái lông tơ của chủ vịt con đến cây cho cao vúi lưng chừng trời. Vô vàn loài chim, loài cá... Trong một loài cam, có bao nhiêu thứ cam, trong một họ bữa có bao nhiêu thứ bứa (măng cụt cũng là họ hàng nhà bứa đấy). Có bao nhiêu dáng hoa, màu hoa, có bao nhiêu mùi thơm, có bao nhiêu cách chín: chín trắng, chín vàng, chín xanh, chín nâu, chín tím, chín đen... Dù giàu tưởng tượng đến mấy, trước sự phong phú của thiên nhiên, con người chúng ta đều phải lạ lùng, kinh ngạc.. Và kèm theo đẩy là bao nhiêu cá tính: hoa này nở sáng, hoa kia nở tối, hoa này thích sương, hoa kia thích gió...
Rồi, sự biến hóa đến kỳ diệu của thiên nhiên từ lá sang hoa, từ hoa sang quả, từ hạt đến cây. Tôi tin rằng những điều ấy thật bỏ ích cho các em, cả về hiểu biết, cả về sự phát triển trí tưởng tượng, sự bồi đáp về tâm hồn...
Thiên nhiên còn gợi cho chúng ta bao nhiêu điều suy nghĩ về cuộc sống của con người. Thiên nhiên là lòng rộng rãi, là sự im lặng cho không đòi lại, là sự bao dung. Đang có nỗi buồn, gặp một cánh đồng xanh, một khu rừng đẹp, một mặt biển trắng lên, một trời sao lấp lánh, ta như được an ủi, được nghe những lời khuyên bảo chi tình và bỏ ích. Thiên nhiên ở đây là sự chống trả dũng cảm bền bỉ của núi, của sông đối với nắng mưa, nóng rét, và ở kia là sự tự lực tự cường của những loài cây mọc trên đồi trọc, mọc trên cát bỏng, là sự kiên nhẫn đi cho đến đích, của sông ra đến biển (cuộc hành trình có khi dài hàng vạn dặm), của hạt đi đến quả (thời gian có khi đến bảy năm, mười lăm năm như trường hợp cây dừa, cây ô-liu...).
Thiên nhiên, một nhân vật đẹp đến như vậy đấy, có nhiều tính đến như vậy, làm sao có thể thiếu mặt trong thơ cho các em.
Thiên nhiên còn là một nhà sư phạm đại tài. Thiên nhiên không bao giờ nói lên cái điều thiên nhiên muốn khuyên bảo chúng ta. Bằng chính cái đẹp, thiên nhiên dạy ta yêu cái đẹp. Bằng chính sự phong phú, thiên nhiên gợi cho ta nên có cuộc sống phong phú về vật chất, về tinh thần.
Sự biến hóa hay trò chơi ú tim trong thơ cho các em
Viết thơ cho các em bé, theo tôi, rất cần chú ý đến nhạc điệu. Nhiều khi các em chủ yếu nhớ được là nhờ nhạc điệu. Nhờ nó mà các em nhớ được cả những câu các em chưa hiểu được nghĩa.
Hình như một trong những nguyên nhân làm tôi yêu thơ lúc còn bé đó là cách viết, cách sắp xếp rất đẹp của những câu thơ; nó không giống như văn xuôi mà lại từng câu, từng khóm, hai câu, bốn câu, hai bên là giấy trắng thênh thang, thoải mái. Và từ lối sắp xếp đó mà có nên nhạc điệu và tiết tấu của câu thơ, bài thơ. Các em bé vốn hiểu động, các em luôn thích sự thay đổi, sự khác đi. Các em thích cái kính vạn hoa là do như vậy đó. Chơi ú tim, trốn bắt với các em, ai nấp mãi một chỗ, xuất hiện mãi ở một chỗ, các em cũng sẽ hết thấy thú vị. Nhưng nếu thay đổi luôn, khi thì sau cảnh màn, khi thì sau cảnh cửa, khi thi dưới gầm bàn, các em sẽ thích thú đến cười ngặt nghẽo hay hét tướng cả lên nữa. Vì vậy thơ viết cho các em, rất nhiều người, nhiều nhà thơ lớn trên thế giới khuyên là nên viết theo thể tự do, viết theo nhạc điệu của cảm nghĩ của sự việc, của hành động.... Nhạc bài Con voi, thoải mái đẩy chủ :
Con vỏi con voi
Cái vòi đi trước
Hai chân trước đi trước
Hai chân sau đi sau
Còn cái đuôi đi sau rốt
Tôi xin kề nốt
Cái chuyện con voi...
Khi bốn chữ, lúc năm chữ, và nhạc điệu từng câu cũng có ý nghĩa khác nhau: khi như trỏ, như gọi, lúc thì như tả, như đùa...
Chính sự biến hóa trong nhạc, trong hình ảnh, trong thể loại... đã góp phần làm cho bài thơ động hơn, vui hơn. Mà vui thì chúng ta đã bàn nhiều và đã nhất trí với nhau từ lâu rồi: đó là một nét chiến lược trong thơ cho các em, nhất là ở lứa tuổi bé.
Thu hoạch này riêng đối với tôi, không chỉ rút ra từ các câu hát ru, các bài đồng dao, mà ngay cả trong các trò chơi, trong các câu chuyện cổ tích, trong khi chơi đùa, gần gũi với các em, trong khi đọc những tác phẩm viết ở trong nước, ở nước ngoài... Tôi thường tự dặn tôi : hãy tăng cường tính chất chơi ú tim trong thơ việt cho các em, nhất là đối với các em ở lứa tuổi nhỏ nhất... Ở đây không phải là sự ủ òa hời hợt mà là những thay đổi bất ngờ và thú vị về nhạc điệu, về màu sắc, về hình tượng, về cảm nghĩ mang đến cho bạn đọc lên năm, lên bảy.
Tuổi thơ của các em, tuổi thơ của chúng ta
Một trung tâm nghiên cứu về văn học cho thiếu nhi ở phương Tây bằng phương pháp và phương tiện khoa học đã chứng minh rằng nhà văn nổi tiếng kia đã dùng hình tượng ba người thợ làm bánh mì trong câu chuyện mình viết, chứ không phải là hai, cũng không phải là bốn, hoặc năm người, chính là vì lúc bé, ông bố của nhà văn là một người thợ may, và khi làm việc, lúc nào ông bố ấy cũng có hai người giúp việc ở bên cạnh. Hình ảnh ba người, ý nghĩ ba người là đẹp nhất, đã có sản từ trong tuổi thơ của tác giả. Cũng cùng một nguyên nhân như vậy, nhà văn dùng cái chai sữa mà không dùng cái bình sữa, dùng chất liệu này mà không dùng chất liệu kia, chất liệu về sự vật, chất liệu về tình cảm...
Nhiều nhà nghiên cứu khác, sau khi tìm tòi, phân tích lại cũng đã khẳng định: khi một nhà thơ, nhà văn viết một tập thơ, tập truyện cho các em, tác giả không phải chỉ làm việc về tập thơ, tập truyện ấy, mà là làm việc với chính tuổi thơ của mình.
Đọc mà tiếp nhận những điều nói trên, đối chiếu với những tập thơ, bài thơ tôi viết cho các em, các bạn tôi viết cho các em, tôi thấy đó là những điều rất đáng chú ý.
Khi tôi viết Gà con và quả trứng hay Sen nở tôi đã soát kỹ và đúng là tôi đã viết lại những điều tôi ngạc nhiên từ lúc bé. Sao cái trứng nằm im như hòn đá kia, bỗng dưng lại biến thành con gà, sao những trái mít con sau vườn nhà tôi nó lớn nhanh đến như vậy, những bông hoa sen nở nhanh đến như vậy mà tôi rình xem vẫn không nhìn thấy...? Cũng như khi viết về sự lầm lẫn của một em bé thời nay, tưởng giọt sương là giọt nước mắt của hoa hồng, tôi đã viết đúng sự lầm lẫn của tôi ngày xưa.
Cái vốn của tuổi thơ xưa ấy có khi cụ thể như tôi nói trên nhưng cũng có khi nó khá tinh vi, thậm chí trừu tượng: một âm hưởng mơ hồ, một rung động thoảng quá, một cách cảm nghĩ không có hình dáng, một điều buồn thương không có tiết tấu... Nhưng nếu có cái kính hiền vì để soi nhìn vào những câu thơ chúng ta viết hiện nay, có lẽ chúng ta sẽ thấy được là bóng dáng của tuổi thơ của chúng ta đã hiện lên ở đây ở đó..
Nhưng chỉ với cái vốn của những ngày thơ ấu ấy thì không thể đủ đề viết được. Mà phải cộng với cái vốn mới của cuộc sống ngày nay và nhất là của các em bé ngày nay.
Có lẽ vì vậy mà khi nói đến công việc sáng tác cho các em, K.Tsu-cấp-ski đã nêu lên hai nguyên tác lớn: một là học tập vốn cỗ, hai là học tập các em, nói cách khác, tìm hiểu đời sống tâm hồn của các em,
Làm thơ cho các em, nếu không có cái tuổi thơ phong phủ của chúng ta, cộng với cái tuổi thơ ngày càng lớn hơn, đẹp hơn của các em, làm sao chúng ta có thơ hay, thơ hợp với các em được... Mà đó chỉ mới là vấn đề về vốn. Còn bao nhiêu vấn đề khác nữa đặt ra cho người làm thơ cho các em. Nhưng theo tôi vấn đề vốn vẫn là một trong những vấn đề gốc gác và có tính quyết định nhất.
PHẠM HỒ
Nguồn: Bàn về văn học thiếu nhi, Nxb Kim Đồng, Hà Nội, 1983.
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét